Để bảo vật quốc gia trở thành “kho vàng” di sản

 

“Bảo vật quốc gia (BVQG) là những giá trị khác biệt thì phải được ứng xử khác biệt. Nhưng hiện nay chúng ta vẫn đang ứng xử với BVQG như với một di tích, một cổ vật chứ chưa theo cơ chế đặc biệt cho một hiện vật đặc biệt” – đó là ý kiến của PGS, TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia. Để bảo quản tốt cũng như phát huy đầy đủ được giá trị BVQG, cần có những điều chỉnh thích hợp trong cơ chế, cách thức.

Cần thay đổi cách ứng xử với bảo vật quốc gia

Trao đổi với chúng tôi, PGS, TS Nguyễn Thị Phương Châm, Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, nhiều cổ vật trước khi trở thành BVQG có “đời sống của riêng nó”, nhưng khi đã được vinh danh rồi thì phải sống một đời sống khác. Trừ ở một vài bảo tàng lớn thuộc khu vực trung ương, hiện tại phổ biến có hai cách ứng xử với BVQG.

Một là, giữ nguyên trạng như trước khi được công nhận; tình trạng này thường xảy ra với những BVQG nằm tại các khu di tích, cơ sở tôn giáo… Cách ứng xử này tuy giữ nguyên được đời sống vốn có của bảo vật, nhưng lại khiến BVQG đối mặt với nhiều rủi ro như tác động của thiên nhiên (mưa, nắng, sự bào mòn của thời gian); tiếp xúc của con người gây tác động xấu đến bảo vật; và những rủi ro không mong muốn như bị đánh cắp, làm hư hại…

Hai là, cất bảo vật vào kho, cửa đóng then cài như ở nhiều bảo tàng địa phương và các khu di tích mà chúng ta đã biết. Cách này tuy bảo đảm an toàn cho bảo vật nhưng lại tước đi không gian sống và đời sống của BVQG, khiến giá trị của bảo vật không thể phát huy trọn vẹn. Theo PGS, TS Phương Châm, chúng ta cần phải dung hòa hai cách ứng xử trên với BVQG. Cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực này đóng vai trò trung gian điều chỉnh các mối quan hệ với những đối tượng liên quan, bao gồm: khu di tích, bảo tàng, nhà trưng bày, bảo quản, chủ thể cổ vật, những người hiểu biết giá trị cổ vật, người dân, du khách…

Còn theo PGS, TS Ðặng Văn Bài, hiện nay chúng ta đang ứng xử với BVQG như với một di tích, một cổ vật chứ chưa theo một cơ chế đặc biệt cho bảo vật, bởi đã là BVQG mang những giá trị khác biệt, phải được ứng xử khác biệt. Theo ông, do nhận thức không đầy đủ dẫn tới “bệnh háo danh, bệnh hình thức” ở những địa phương sở hữu bảo vật. Nhiều địa phương lúc đón quyết định công nhận BVQG thì tổ chức lễ rất hoành tráng, tốn kém, nhưng sau đó không quan tâm bố trí kinh phí bảo vệ, bảo quản BVQG. Trước thực trạng này, nhiều chuyên gia cho rằng, thời gian tới cần cân nhắc điều chỉnh quy trình xét công nhận BVQG chặt chẽ và thực tế hơn. Chẳng hạn, yêu cầu địa phương, cơ sở khi trình hồ sơ xin xét công nhận BVQG thì phải kèm cả phương án bảo vệ, bảo quản, phát huy giá trị bảo vật sau khi được công nhận (với kinh phí thực thi cụ thể). Trường hợp chưa có phương án như yêu cầu thì dù hiện vật đáp ứng đủ các tiêu chí vẫn kiên quyết đưa ra khỏi danh sách xét. PGS, TS Ðặng Văn Bài cho biết: “Tôi cũng sẽ đề xuất với Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nếu cơ sở, địa phương nào không báo cáo hiện trạng cùng phương án bảo vệ, bảo quản các BVQG hiện có thì năm nay (2019) không nên gửi hồ sơ xin xét công nhận BVQG mới nữa”.

Ở phía ngược lại, chúng ta chưa có cơ chế, chính sách đầy đủ để khuyến khích làm hồ sơ xét công nhận BVQG; chế độ ứng xử trong lưu giữ, bảo quản BVQG và quảng bá tới cộng đồng, du khách cũng chưa được chú trọng. TS Phạm Quốc Quân, nguyên Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia từng lưu ý: Việc quan tâm tới những sưu tập tư nhân – cánh tay nối dài của ngành di sản để lưu giữ, bảo tồn cổ vật chưa đúng mức, cho nên đến nay chưa có hiện vật thuộc sưu tập tư nhân nào được công nhận là BVQG, trong khi không ít địa phương lại đề cử những hiện vật chưa đủ tiêu chí.

Vì sao công chúng ít được biết đến BVQG; vì sao kể cả vào nhiều bảo tàng, công chúng đứng trước BVQG mà không biết đó là BVQG? Ðể tồn tại thực tế nêu trên là do các bảo tàng chưa quan tâm đến những thao tác đơn giản là chú giải, chỉ dẫn, thông tin về bảo vật dẫn đến thiếu đi những yếu tố cần thiết để phát huy giá trị BVQG tới người dân, du khách. Trước tình hình này, trước mắt, ngành di sản văn hóa cần yêu cầu các bảo tàng, khu di tích thống nhất cách thức chỉ dẫn, chú giải ưu việt nhất để thông tin về BVQG đến được với công chúng.

Muốn phát hiện, bảo vệ, phát huy giá trị BVQG – tài sản vô giá của đất nước, được trường tồn với thời gian cần phải có cơ chế bảo quản, chăm sóc đặc biệt cùng những ứng xử mẫu mực và khoa học.

Nhân dân Online